Turunçgillerde budama
aslında bir temizliktir. Hasta, yaşlı,
kuru ve obur dallar alınır. Tacın içinin
havalanması ve güneş görmesi esas kabul
edilir. Bunun ötesinde bir amaç ile
budama yapılması söz konusu değildir.
Turunçgillerde 3 çeşit budama vardır:
- Şekil budaması
- Verim budaması
- Gençleştirme budaması
Şekil Budaması
Şekil budaması genç fidan ve ağaçlarda
yapılan budamadır.
Büyük ağaçlarda şekil budaması yoktur!
Burada amaç ağaca doğal taç gelişimi
içinde dallarını oluşturmasını sağlamak
ve büyümesine yardımcı olmaktır. Amaç
sağlam yapılı, dengeli ve yenilenen bir
taç oluşturmaktır. Şekil budamasında 60
cm.den birinci taç alınır. Sonra aynı
noktadan çıkmayan, oldukça eşit
dağılımlı, en iyi gelişen 3 dal
seçilerek 25 cm.den kesilir. Böylece
ikinci taca yönlendirilmiş olur.
Bunlardan çıkan sürgünlerde 25 cm olunca
kesilir. Kesim, kesim yeri
yuvarlaklaşınca yapılır. Ana çatı dalı
üzerinden çıkan güçlü sürgünlere izin
verilmez. Bunlar daha inceyken kesilip
atılmalıdır. İkinci ve üçüncü dal
üzerindeki güçlü dalların bırakılması
lazımdır
|
Genç
fidanlarda şekil budaması |
Mandarinler, özellikle de Satsuma çeşidi
gençken çok dağınık taçlıdır. Sürgünleri
kırbaç gibi uzar. Bunları kesmek
yanlıştır. Fidanın bu uzayan dallarında
ilk çiçek tomurcukları oluşur. Bir
fidanda böyle 6-7 dal olur. Çiçek
tomurcuğu oluşumu için dalların bükümü
istenir. Kesim yapılırsa alınacak ilk
ürün kaybedilir. Obur dal oluşumuna yol
açılmış olur. Limonlarda da bu hususa
dikkat edilmelidir. Limon hariç,
fidanların gövdesinden ve ana çatı
dallarından çıkan sürgünler haricinde
hiçbir dal kesilmemelidir. Çünkü
sürgünler taç içini
kalabalıklaştırırlar. Havalanmayı
engellerler. Hepsi fotosentez yüzeyi ve
meyve oluşumu için faydalıdır. Bazen
genç bahçelerde ilk dönemlerde güçlü
büyüyen dallarda (limon hariç) güneşle
temas ettiğinde meyve gözü oluşumu söz
konusudur. Bu dallar zamanla bükülür ve
meyve dalı haline gelir. Hâlbuki kesim
yapılırsa ağacın dengesi bozularak güçlü
sürgünler
meydana gelmesi ve ağacın sadece yeşil
aksam oluşturması teşvik edilmiş olur.
Turunçgiller aslında köpürerek büyürler.
Dolayısıyla gereksiz ve yanlış dal
kesimiyle ağacın büyüme düzeni üzerine
etki yapılırsa verimliliği ve ağaç
dengesi bozulmuş olur.
Verim Budaması
Verim çağına gelmiş ağaçlarda kesinlikle
şekil verme amacıyla
budama yapılmaz. Limonların özel
durumlarından ötürü limon haricinde
kalan turunçgillerde verimlilik budaması
yapılırken sadece kuruyan, hastalıklı,
obur nitelikli ve birbirine rakip olan
dallar kesilip atılır. Bu işlemleri ne
kadar erken yaparsak yaralar daha çabuk
kapanacağından ağaç o kadar iyi büyür.
Bütünüyle budama bir temizlik işlemidir.
Bundan fazlası değildir. Yukarıda
bahsedilen dallar haricindeki dalları
verim budaması altında kesmek ağaca
zarar vermekle kalmayıp ağacın
verimliliğinin ön şartı olan dengenin de
bozulmasına yol açar. Limonlarda ise;
tepe tomurcuğu baskınlığı diğer
türlerden çok daha üstündür. Limon
sürgünleri yan dal vermeme ve dik büyüme
eğilimindedirler. Çiçek tomurcuğu
oluşumu için yan dal gerektiğinden tepe
tomurcuğu baskınlığı kaldırılmalıdır.
İyi bir limon yetiştiriciliği için
dallar mutlaka her yıl budanmalıdır. Bu
amaçla limonlarda her yıl sürgünlerde uç
alma budaması yapılması zorunludur.
Limon sürgünlerinde tepe tomurcuğu
baskınlığını gidermek için yapılacak uç
alma budamasında kesim şiddetine çok
dikkat edilmelidir. Çok kısa kesim
yapılırsa amaca ulaşamayız. Yani çok
sert budanırsa kuvvetli sürgün gelişimi
meydana gelerek yoğun obur dal oluşumuna
yol açılmış olur. Uç alma sonrası
sürgünlerin haddinden fazla uzun
bırakılması halindeyse sürgünün yukarı
kısımlarında meyve tutumu gözlenirken
orta ve dip kısımlarında meyve tutumu
gerçekleşmez, boşluklar oluşur. Öyle bir
kesim yapılmalıdır ki; en fazla yan dal
oluşsun ve sürgün üzerinde boşluk
kalmasın. Bunun için sürgünün uç
kısmından yaklaşık sürgün boyunun üçte
biri kadar bir kesim yapılmalıdır.
Turunçgillerde genel bir kural olarak şu
söylenebilir: bir ağacın tacının içi
meyve tutmuyorsa, o ağaç verimli
değildir. Verimlilik budaması ile taç
içinde görevini tamamlamış, kuru,
hastalıklı, verimsiz ve ağacı sömüren
obur dalların uzaklaştırılması sağlanır.
Bu işlemde
yegâne amaç ağaç tacı içerisinde sürgün
oluşturup meyve almaktır. Bahsedilen
dalların haricinde yapılan kesimler
ağacın verimliliğini ortadan kaldırmaya
hizmet eder. Limonlarda kuru, hastalıklı
ve obur dalların uzaklaştırılmasının
yanında uç alma budaması yapılır.
Turunçgillerin budanması bahsi temelde
bundan ibarettir. Verimlilik budamasında
yapılan en büyük hatalardan biri de
havalanma sağlamak kaygısıyla etek
dalların kesilmesidir. Eğer dikim
aralığı doğru verilmediyse ağacın içi
kuru dallarla dolar. Bir turunçgil
ağacının veriminin neredeyse yarısı etek
dallarında meydana gelir.
Budama Zamanları
Budama zamanları limon hariç diğer bütün turunçgiller
için kış aylarıdır. Verimlilik budaması
(hastalıklı, kuru ve obur dalların
kesimi) kış aylarında büyüme durunca,
temizlik şeklinde yapılır. Limonlarda
ise uç alma budamasının zamanı çok
dikkatli seçilmelidir. Limon üretimini
tehdit eden Uçkurutan Hastalığı ağaçta
oluşan yaralardan bulaşır. Bu sebeple
Uçkurutan Hastalığının bulaşma riskinin
en düşük olduğu zamanda uç alma budaması
yapılmalıdır. Uçkurutan Hastalığının
etmeni, hava sıcaklığının 30 derece ve
üzerinde
seyrettiği dönemde etkili değildir.
Dolayısıyla hava sıcaklığının 30 derece
üzerinde bulunduğu dönemlerde bulaşma
riski en düşük seviyededir. Limon
yetiştiriciliği yapılan bölgeler dikkate
alındığında hava sıcaklığının 30 derece
üzerinde seyrettiği oldukça uzun bir
dönem söz konusudur. Ama bu bilgiden
yola çıkarak limonlarda uç alma
budamasının yaz aylarında yapılabileceği
fikrine kapılmak yanlıştır. Çünkü uç
alma budamasının temel amacı sürgünlerde
yan dal oluşumunu teşvik etmektir. Eğer
temmuz-ağustos gibi yaz aylarında uç
alma budaması yapılırsa, takip eden
süreçte ve sonbahar boyunca yeni sürgün
oluşumu meydana gelecektir. Bu yeni ve
taze sürgünler henüz pişkinleşmeden kış
aylarına girileceğinden soğuk havalarda
zarar görmeleri söz konusudur. Ayrıca bu
yeni ve taze sürgünler rüzgâr sebebiyle
kırılarak zarar görürler. Kırılan taze
sürgünlerde oluşan yaralardan Uçkurutan
Hastalığı bulaşma riski çok yüksektir. O
zaman ne yapacağız? Bütün bu bilgiler
ışığında uç alma
budamasını, Uçkurutan Hastalığı bulaşma
riskinin en düşük olduğu ve yapılan
kesimlerden sonra gözlerin uyanmayacağı
bir zaman diliminde yapmak
gerekmektedir. İşte bu iki hususu da
karşılayacak doğru uç alma zamanı ekim
ayının ortası ile kasım ayı başları
olarak tarif edilebilir. Bu dönemde
limonlarda uç alma budaması yapıldığında
hem Uçkurutan Hastalığı bulaşmasına
karşı bahçe sağlama
alınmış, hem de sürgün faaliyeti
başlamadan hemen kışa girilmiş olur.
Böylece güvenli bir kış geçirilir ve
ilkbaharla birlikte yeni sezonun
meyvelerini verecek olan dallar güvenle
ve sağlıklı bir şekilde gelişirler.
Turunçgillerde çiçek tomurcuğunun oluşmaya
başladığı zaman ocak ayıdır. Eğer
limonlarda sonbaharda uç alma budaması
yapılmayarak, kışın derim sonrası budama
yapılırsa ertesi yılın ürünü de heba
edilmiş olur. Çünkü meyve gözüne dönüşen
gözler uçta oluşacağından budamayla
bunlar kesilip atılmış olur.
Gençleştirme Budaması
Verimlilik turunçgillerde sürgün
oluşturmayla doğru orantılıdır. Bu
sürgünlerin dengeli gelişen ve meyve
tomurcuğu oluşturan sürgünler olması
gerekir. İlkbaharda turunçgillerde hem
sürgün hem meyve oluşumu söz konusudur.
Turunçgiller belli bir yaştan sonra
yeterli yeni sürgün veremez hale gelir
ve verim düşer. Bu husus azot/karbon
dengesi ile ilişkilidir. Tam verim
çağındaki genç ağaçlarda bu oran istenen
seviyede iken, yaşlılıkla beraber
verimsizliğe sebep olacak şekilde
değişir. Gençleştirme budaması ile
yaşlılıkla birlikte verimliliğin
aleyhine gelişen durumu düzeltmeye
çalışırız. Turunçgiller büyük, kalın
kesimlere elverişli değildir. Hatta bazı
türlerde çok kalın kesimlere tepki
olarak ölüm görülür. Örneğin Yafa
portakalında geriye doğru ölüm gözlenir.
Sonra geniş yaraların kapanması geç ve
zor olacağından bazı mantari hastalıklar
sonucu sorunlar olabileceği gibi, diğer
hastalıklara
da giriş kapısı olarak hizmet eder.
Bu yüzden gençleştirme budaması
yapılırken dikkat edilecek ilk husus
kalın dal kesmemektir. 4-5 santimetre
çapından daha kalın dal kesilmez. Pratik
olarak baş ve
işaret parmağı birleştirildiğinde oluşan
daireden daha kalın olan dalların
kesilmemesi gerekir.
Bu şekilde kesim yapıldığında ağacın
iskeleti ortaya çıkar. Bu
ağacı dış etkilerden korumamız gerekir.
Gençleştirme budamasını ilkbahardan önce
(sürgünlerin oluşmasından önce) kıştan
çıkarken yapınca, beyaz badana boyasıyla
ağacı boyarız. Böylece ağacı güneşten
korumuş oluruz. Aksi takdirde güneş
yanıklığı sebebiyle ağaçların ölüme
varan zararlar görmesi söz konusudur.
Budamayı takip
eden zaman içerisinde sürgün oluşumu ile
beraber ağacın taç içi dolar.
Budama Sırasında Dikkat Edilecek Konular
Mekanik olarak bulaşan hastalıkların
taşınmalarını önlemek için, budama
aletleri kullanılmadan önce dezenfekte
edilmelidir. Dezenfektan olarak, %
10'luk hipokloridli su (çamaşır suyu)
kullanılır. Bunun için 1 ölçek çamaşır
suyu 4 ölçek çeşme suyu ile
karıştırılır. Budama aletleri bu
Karışıma 1 dakika süre ile tutulmalıdır.
Bir ağaçtan diğerine geçerken de,
hastalık varsa yayılmasını önleme
bakımından, aletler bu Karışıma
batırılmalıdır.
|